artikel

Energieleverende woning in Veldhoven

Projecten

Jos Lichtenberg is emeritus hoogleraar Productontwikkeling aan de faculteit Bouwkunde en de grondlegger van ‘Slimbouwen’, een concept waarbij installaties en casco als gescheiden systeemonderdelen op elkaar worden afgestemd. In zijn Brabantse nieuwbouwwoning in Veldhoven heeft hij het concept zelf in de praktijk gebracht.

Energieleverende woning in Veldhoven

Tekst: Bas Roestenberg, foto woning Gerard Vos

Hoewel Jos Lichtenberg als architect is opgeleid, was hij tot zijn benoeming aan de Technische Universiteit Eindhoven (TUE) vooral actief met industriële productontwikkeling. Zo werkte hij onder andere voor isolatiematerialenfabrikant Rockwool en voor DSM, dat ooit een bouwdivisie had. “Terwijl ik voor DSM werkte, kreeg ik van dat bedrijf alle mogelijke ondersteuning om mijn eigen adviesbureau voor productontwikkeling te starten”, vertelt hij.

“Na mijn periode bij DSM ben ik met dat bureau verder gegaan en werkte ik aan verschillende projecten, zoals de ontwikkeling van een brandstofcel voor een Europees ruimtevaartuig.” Vanuit zijn praktijkervaringen startte Lichtenberg in 1997 een promotieonderzoek naar de faal- en succesfactoren van productontwikkeling, en in 2003 leidde dat uiteindelijk tot een benoeming als deeltijdhoogleraar bij de TUE.

Slimbouwen
Als hoogleraar Productontwikkeling wilde hij een breed kennispakket overdragen aan zijn studenten. “In de gebouwde omgeving draait product ontwikkeling niet alleen om bouwfysica en energiegebruik, maar ook om proceskennis. Hoe kom je tot een productontwerp waar daadwerkelijk marktvraag naar is?” Bij zijn colleges kon hij volop uit eigen ervaring ‘citeren’: Lichtenberg is betrokken geweest bij de ontwikkeling van meer dan 200 bouwproducten, zoals ‘omgekeerde dakisolatie’. Daarmee kan een isolatielaag óp in plaats van onder een dak worden aangebracht, zodat het veel eenvoudiger is om bestaande ge bouwen te isoleren. Lichtenberg is echter vooral bekend als de grondlegger van Slimbouwen, een concept waarmee sneller, efficiënter en duurzamer kan worden gebouwd.

Volgens Lichtenberg zijn de huidige bouwprocessen vergroeid tot een tijdrovende standaard: “Op een bouwplaats wordt vrij snel een casco opgetrokken, maar daarna ligt het bouwproces om de zoveel tijd weer stil omdat installateurs niet verder kunnen. Er moeten sleuven in een wand worden aangebracht voordat er leidingen kunnen worden gelegd, en pas als die erin liggen, kan de stukadoor aan de slag. Het bouwproces is verbrokkeld, waardoor tijd verloren gaat.” Bij Slimbouwen worden al die losse activiteiten op elkaar afgestemd. Lichtenberg: “Het belangrijkste product dat ik in het kader van Slimbouwen heb ontworpen, wordt nu onder de naam Slimline toegepast. Het is een vloersysteem dat bestaat uit een betonplaat waarin stalen liggers met gaten zijn gegoten. In die liggers wordt het leidingwerk gelegd, waarna er een bovenvloer op wordt gelegd”. Zo’n systeem biedt verschillende voordelen, vertelt hij: “De bouwtijd halveert doordat installateurs niet op elkaar hoeven te wachten, er is minder bouwmateriaal nodig, en een gebouw is veel eenvoudiger aan te passen, wat sterk bijdraagt aan de duurzaamheid ervan.”

Energieleverend
Toen Lichtenberg in 2008 een kavel kocht om er een woning voor hem en zijn vrouw te bouwen, was het een logische stap om zelf het Slimbouwen-principe toe te passen. Hij had echter pech met de timing; kort na de start van dit project sloeg de grote bouwcrisis toe. Lichtenberg: “Slimbouwen gaat uit van vier stappen: achtereenvolgens worden het casco, de schil, de installaties en de afbouw van een woning gerealiseerd. Daar is optimale afstemming tussen de betrokken partijen voor nodig, maar door die crisis ging het ene na het andere installatiebedrijf failliet. De voorbereiding van mijn eigen woningproject liep daardoor enorme vertraging op.” Naast een bouwproces volgens de regels van Slimbouwen, wilde Lichtenberg dat het resultaat een ‘Active House’ zou worden: een woning die energieleverend is, maar waarbij energiebesparing niet ten koste mag gaan van een comfortabel en gezond binnenklimaat.

In dat kader is bij het ontwerp van zijn woning onder andere rekening gehouden met de intrede van daglicht, en benadrukt hij het belang van goede ventilatie (“de regels in het Bouwbesluit zijn eigenlijk veel te mager”). Hoewel hij de eerste schetsen voor het huis zelf heeft gemaakt, heeft hij ook de hulp van eigen afstudeerders ingeroepen: “Ik had te weinig tijd om het ontwerp goed uit te werken. Daarom vroeg ik een paar afgestudeerde studenten, die net een architectenbureau (WVTTK, inmiddels KAW/e architecten) hadden opgestart, of ze wilden helpen. Ze mochten daarbij ook hun eigen visie geven, wat tot een verrassend definitief ontwerp heeft geleid.” Dat de woning niet op ‘energieneutraal’ maar op ‘energieleverend’ is ontworpen, heeft een duidelijke reden: “Als je een huis op energieneutraal-niveau ontwerpt, gebruik je meestal toch wat energie, door het zogeheten ‘rebound’-effect. Bovendien heb ik een elektrische auto die moet worden geladen, wat ook een reden was om ‘overschot’ in te bouwen.”

Warmtepomp
Om de woning energieleverend te maken, ligt het dak vol zonnepanelen, is er geïnvesteerd in goede isolatie en is de woning voorzien van een lucht/waterwarmtepomp van Fujitsu. Lichtenberg heeft nooit een bodemgebonden warmtepompsysteem overwogen: “Dat is qua investering minder interessant en het levert een ander rendementsprofiel. Een bodemsysteem heeft bij een extreem lage buitentemperatuur weliswaar een beter rendement, maar die situatie komt in Nederland relatief weinig voor.

Ook het feit dat je met een bodemsysteem passief kunt koelen is in dit geval geen echt voordeel. De lucht/waterwarmtepomp is in koelbedrijf een behoorlijke stroomgebruiker, maar dat gebeurt alleen in de zomerse periodes, waarin de PV-panelen meer dan genoeg vermogen genereren.” Met een warmtepomp, een elektrische auto en een dak vol PV-panelen zou het huis van Lichtenberg prima in een smart grid passen. Daar is ook al rekening mee gehouden: “Als iedereen in de toekomst PV-stroom opwekt, zorgt dat voor problemen met de netbelasting. Bij de bouw van deze woning hebben we mede daarom ruimte vrijgehouden voor de plaatsing van accu’s. Dat is nu nog een te dure oplossing, maar dat zal in de toekomst vast veranderen.”

Aan de salderingsdiscussie doet Lichtenberg overigens niet mee: “Natuurlijk is het prettig als je geld overhoudt aan de levering van stroom. Dat was echter nooit mijn drijfveer. Ik wil geen financiële, maar een energetische afrekening. Bovendien levert het plezier op om aan mensen te laten zien dat het heel eenvoudig is om een energieleverende woning te ontwerpen. Tien jaar geleden was dit nog ondenkbaar, maar tegenwoordig is er eigenlijk nog maar één struikelblok: de financiering. Banken zouden daar veel innovatiever mee om moeten gaan, zodat je een warmtepomp kunt laten meefinancieren in de hypotheek.”

Eindresultaat
Twee jaar na oplevering blijkt uit monitoring dat de doelstelling van een energieleverende woning inderdaad is gerealiseerd: het huis wekt zo’n 15.000 kWh op en gebruikt bruto ‘slechts’ 10.000 kWh. Inmiddels is Lichtenberg officieel ‘hoogleraar af’, maar hij is nog verbonden aan de TUE om een aantal promovendi te begeleiden. En verder? “Ik ga me de komende tijd vanuit Lichtenberg Consultancy en met het nieuwe initiatief Off Road Innovations richten op advieswerk. Daar zit geen druk achter, ik ben immers met pensioen. Maar het is erg leuk om betrokken te zijn bij betekenisvolle bouwinnovaties; ik moet er niet aan denken om daar nu mee te stoppen.”

Reageer op dit artikel